દરગાહનું માત્ર અસ્તિત્વ વકફ બોર્ડને આપોઆપ અધિકારક્ષેત્ર આપતું નથી: મદ્રાસ હાઈકોર્ટ [ચુકાદો વાંચો]

મદ્રાસ હાઈકોર્ટે ઠરાવ્યું છે કે વકફ કાયદાની કલમ 4 અને 5 હેઠળનો વૈધાનિક સર્વે કોઈપણ મિલકતને વકફ મિલકત તરીકે જાહેર કરવા અથવા ગણવા પહેલાંની પૂર્વશરત છે, અને દરગાહનું માત્ર અસ્તિત્વ કે તેનો ધાર્મિક હેતુ માટેનો ઉપયોગ આપોઆપ વકફ બોર્ડને તે સંસ્થા કે તેના વહીવટ પર અધિકારક્ષેત્ર આપતો નથી.
આ ચુકાદો 5 જૂન, 2026ના રોજ ન્યાયમૂર્તિ કે. ગોવિંદરાજન થિલકવાડી દ્વારા આપવામાં આવ્યો, જેમણે તે આદેશો રદ કર્યા જેના દ્વારા તમિલનાડુ વકફ બોર્ડે પાંચમા પ્રતિવાદીને દરગાહના મુતવલ્લી તરીકે નિયુક્ત કર્યા હતા.
આ વિવાદ ચેન્નઈના ત્રિપ્લિકેન ખાતે આવેલી 240 વર્ષ જૂની દરગાહને લગતો હતો. અપીલકર્તાએ મુતવલ્લી તરીકે વંશપરંપરાગત હકોનો દાવો કર્યો અને જણાવ્યું કે તેઓ અને તેમના પરિવારે ચાર દાયકાથી વધુ સમયથી આ સંસ્થાનું સંચાલન અને જાળવણી કરી છે. આ દરગાહ ભારત સ્કાઉટ્સ અને ગાઇડ્સને ભાડે આપવામાં આવેલી સરકારી પોરમ્બોકે જમીન પર ઊભી છે.
2010માં, પાંચમા પ્રતિવાદી અને અન્ય લોકોએ દરગાહ પર વંશપરંપરાગત હકોનો દાવો કરતો એક ટ્રસ્ટ રચ્યો અને ત્યારબાદ મુતવલ્લી તરીકે માન્યતા મેળવવાનો પ્રયાસ કર્યો. મદ્રાસ હાઈકોર્ટ દ્વારા આપવામાં આવેલા નિર્દેશને અનુસરીને, વકફ બોર્ડે તપાસ હાથ ધરી અને અપીલકર્તાની એ કબૂલાત પર આધાર રાખીને કે તેઓ દરગાહ પરિવારના સભ્ય નથી, સપ્ટેમ્બર 2023માં પાંચમા પ્રતિવાદીને મુતવલ્લી તરીકે નિયુક્ત કર્યા.
અપીલકર્તાએ તમિલનાડુ વકફ ટ્રિબ્યુનલ સમક્ષ આ નિમણૂકને પડકારી, એવી દલીલ કરી કે જમીન જાહેર બાંધકામ વિભાગ (PWD)ની છે, તેનો ક્યારેય સર્વે કે વકફ મિલકત તરીકે અધિસૂચના થઈ નથી, અને પાંચમા પ્રતિવાદીએ જે ટ્રસ્ટ ડીડ પર આધાર રાખ્યો તે દરગાહ પર કોઈ કાનૂની હક સ્થાપિત કરતો નથી. ટ્રિબ્યુનલે અરજી ફગાવી દીધી અને નિમણૂક માન્ય રાખી, જેના કારણે વકફ કાયદો, 1995ની કલમ 83(9) હેઠળ આ વર્તમાન અપીલ દાખલ થઈ.
હાઈકોર્ટ સમક્ષ, અપીલકર્તાએ વધુમાં દલીલ કરી કે ટ્રિબ્યુનલે એક અલગ સર્વે નંબરને લગતા સરકારી આદેશ પર આધાર રાખ્યો હતો અને પાંચમા પ્રતિવાદી દ્વારા રજૂ કરાયેલા દસ્તાવેજો માત્ર સ્વ-હિતકારી રજૂઆતો હતી, જેને કોઈ સક્ષમ સત્તાધિકારીએ માન્યતા આપી નહોતી કે તેના પર કાર્યવાહી કરી નહોતી. એ પણ ધ્યાન દોરવામાં આવ્યું કે ટ્રસ્ટ ડીડમાં જ સંબંધિત દરગાહનો કોઈ ચોક્કસ ઉલ્લેખ નહોતો.
વકફ બોર્ડે જાળવ્યું કે ધાર્મિક કે ધર્માદા હેતુ માટે સમર્પિત મિલકત તેના નિરીક્ષણ અધિકારક્ષેત્રમાં આવે છે અને નિમણૂક યોગ્ય તપાસ બાદ કરવામાં આવી હતી. પાંચમા પ્રતિવાદીએ દલીલ કરી કે વકફ ઉપયોગ દ્વારા (by user) ઊભો થઈ શકે છે અને દરગાહ અનાદિ કાળથી અસ્તિત્વમાં છે.
અપીલ મંજૂર કરતાં, હાઈકોર્ટે ઠરાવ્યું કે વકફ માન્ય ધાર્મિક, પવિત્ર કે ધર્માદા હેતુઓ માટે મિલકતના કાયમી સમર્પણ દ્વારા સર્જાય છે અને માત્ર ધાર્મિક ઉપયોગથી તેનું અનુમાન કરી શકાય નહીં. કોર્ટે વધુમાં ઠરાવ્યું કે વકફ ટ્રિબ્યુનલને આ વિવાદનો નિર્ણય કરવાનું અધિકારક્ષેત્ર નહોતું, કારણ કે મિલકતનો ક્યારેય ઔકાફની યાદીમાં સમાવેશ થયો નહોતો, જે વકફ કાયદાની કલમ 6 અને 7 હેઠળ પૂર્વશરત છે.
કોર્ટે એ પણ શોધી કાઢ્યું કે પ્રતિવાદીઓ એ સ્થાપિત કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યા કે મિલકત ઉપયોગ દ્વારા વકફ (Waqf by user) હતી. પાંચમા પ્રતિવાદીએ એ દર્શાવ્યું નહોતું કે ટ્રસ્ટ ડીડ પર ક્યારેય કાર્યવાહી થઈ હતી અથવા જે જમીન પર દરગાહ ઊભી હતી તે દરગાહની માલિકીની હતી. આવા પુરાવાની ગેરહાજરીમાં, વિવાદિત મિલકતને ઉપયોગ દ્વારા વકફ તરીકે ગણી શકાય નહીં.
વૈધાનિક સર્વેની જરૂરિયાત અંગે, કોર્ટે ઠરાવ્યું કે કાયદાની કલમ 4 અને 5 હેઠળ વિચારાયેલી સર્વે પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા બાદ અને ઔકાફની યાદીમાં પ્રકાશન થયા બાદ જ કોઈ મિલકતને કાયદેસર રીતે વકફ તરીકે ગણી શકાય. વર્તમાન કેસમાં, એ નિર્વિવાદ હતું કે આવો કોઈ સર્વે હાથ ધરાયો નહોતો અને મિલકતની સત્તાવાર ગેઝેટમાં ક્યારેય અધિસૂચના થઈ નહોતી.
કોર્ટે વધુમાં અવલોકન કર્યું કે જ્યાં દરગાહનો સર્વે, નોંધણી કે વકફ મિલકત તરીકે અધિસૂચના થઈ ન હોય, ત્યાં વકફ બોર્ડ માત્ર એ કારણસર અધિકારક્ષેત્ર ધારણ કરી શકે નહીં કે તે એક મુસ્લિમ ધાર્મિક સંસ્થા છે. અધિકારક્ષેત્ર એ પુરાવા પર આધાર રાખે છે કે મિલકત કાયદેસર રીતે વકફ છે, અને મુતવલ્લીની નિમણૂક સામાન્ય રીતે કાયદેસર રીતે માન્ય વકફના અસ્તિત્વને ધારી લે છે.
અપીલકર્તા અને પાંચમા પ્રતિવાદી બંને દરગાહના સ્થાપક હોવાનો દાવો કરતા હોવાનું નોંધતાં, કોર્ટે ઠરાવ્યું કે સ્થાપકપણા અંગેનો વિવાદ પહેલા સક્ષમ દીવાની અદાલત (Civil Court) દ્વારા નક્કી થવો જોઈએ. જ્યાં સુધી આવો નિર્ણય ન થાય, ત્યાં સુધી મુતવલ્લીની નિમણૂકનો પ્રશ્ન ઊભો થતો નથી.
તદનુસાર, કોર્ટે અપીલ મંજૂર કરી, બોર્ડનો 23 ઓગસ્ટ, 2023નો ઠરાવ અને તેના પરિણામે આવેલો 14 સપ્ટેમ્બર, 2023નો આદેશ રદ કર્યો, અને સંબંધિત પરચૂરણ અરજી ખર્ચ વિના બંધ કરી.
કેસ શીર્ષક: Sarkar Syed Habibullah Sha Kahdari Arif Rabbani Hazarat Dargha વિરુદ્ધ The Tamil Nadu Waqf Board and Others, C.M.A. No. 2062 of 2025.

[ચુકાદો વાંચો]